ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ : 1025 – Αθήνα : 24/10/2025
Γράφει η Πανεπιστημιακός Φυτοπαθολόγος κυρία Μαρία Παπαδοπούλου,
Οι σχέσεις και οι αλληλεπιδράσεις μεταξύ των ζωντανών οργανισμών δεν είναι τόσο απλές, καθώς τα οικοσυστήματα περιέχουν εκατομμύρια είδη που συνδέονται με πολύπλοκα δίκτυα αλληλεξάρτησης, όπως η τροφική αλυσίδα, ο συμβιωτισμός, ο ανταγωνισμός και ο παρασιτισμός, που επηρεάζουν την ισορροπία των οικοσυστημάτων.
Κάθε οργανισμός εξαρτάται από άλλους οργανισμούς για τροφή, καταφύγιο, επικονίαση ή άλλα στοιχεία του περιβάλλοντός του. Όμως, η συζήτησή μας αφορά τα παράσιτα, τις ασθένειες και τις βλάβες που προκαλούν.
Ο παρασιτισμός είναι μια στενή συμβιωτική σχέση μεταξύ διαφορετικών ειδών, κατά την οποία ο ένας οργανισμός, το παράσιτο που ζει πάνω ή μέσα σε έναν άλλο οργανισμό, τον ξενιστή, προκαλώντας του κάποια βλάβη, ενώ το ίδιο αποκομίζει οφέλη, προσαρμόζοντας παράλληλα τη δομή του σε αυτόν τον συμβιωτικό τρόπο ζωής.
Στα παράσιτα των φυτών περιλαμβάνονται μονοκύτταρα πρωτόζωα, τα αρθρόποδα, οι μύκητες, τα βακτήρια, οι ιοί και φυτά που δεν έχουν χλωροφύλλη όπως ο ιξός (γκι), η κουσκούτα (dodder) και η οροβάγχη (broomrapes).
Η παγκόσμια γεωργική παραγωγή υφίσταται κάθε χρόνο πολύ σημαντικές ζημιές από αβιοτικούς και βιοτικούς παράγοντες. Στους αβιοτικούς υπάγονται κυρίως οι κλιματικοί (π.χ. χαμηλή ή υψηλή θερμοκρασία, άνεμος, βροχές) αλλά και άλλοι παράγοντες (π.χ. έλλειψη θρεπτικών στοιχείων και ιχνοστοιχείων στο έδαφος και τοξικότητες), ενώ στους βιοτικούς περιλαμβάνονται όλοι εκείνοι οι έμβιοι (ζωντανοί) οργανισμοί οι οποίοι για να τραφούν χρησιμοποιούν (προσβάλλουν ή μολύνουν – όπως λέμε) τα καλλιεργούμενα φυτά. Όσοι από τους επιζήμιους οργανισμούς έχουν μεγάλο μέγεθος (π.χ. οι αρουραίοι, τα ποντίκια, τα πτηνά, τα σαλιγκάρια, τα μεγάλα έντομα όπως κάμπιες, ακρίδες κ.ά.) γίνονται εύκολα αντιληπτοί, άλλοι όπως τα μικρά έντομα, ορισμένοι μύκητες ή ακάρεα φαίνονται με δυσκολία, ενώ άλλοι, όπως πολλοί μύκητες και προπαντός οι νηματώδεις σκώληκες, τα βακτήρια και οι ιοί είναι αόρατοι.
Όλους αυτούς τους οργανισμούς, επειδή τρέφονται σε βάρος των φυτών, τους ονομάζουμε «φυτοπαράσιτα». Από αυτά, όσα ανήκουν στους μύκητες (μούχλα, μικροσκοπικά μανιτάρια), στα βακτήρια (μονοκύτταροι μικροοργανισμοί) και στους ιούς (υπερμικροσκοπικές οντότητες), τα ονομάζουμε φυτοπαθογόνους οργανισμούς, ή απλά φυτοπαθογόνα. Αυτά μολύνουν και προκαλούν ασθένειες στα φυτά. Ενώ όσα ανήκουν στο ζωικό βασίλειο δηλαδή τα έντομα, τα ακάρεα, (μικροσκοπικά ζώα σαν αραχνίτσες), νηματώδεις σκώληκες (μικροσκοπικά σκουλήκια), τρωκτικά, σαλιγκάρια, πτηνά κ.ά., τα ονομάζουμε «ζωικούς εχθρούς» και λέμε ότι προσβάλλουν και ζημιώνουν τις καλλιέργειες.
Φυτοπαράσιτα είναι και τα ζιζάνια, τα φυτά δηλαδή τα οποία φυτρώνουν μέσα σε μια καλλιέργεια ενώ δεν τα θέλουμε γιατί την ανταγωνίζονται στην πρόσληψη του νερού και των θρεπτικών στοιχείων.
Κάθε στιγμή, νύχτα και μέρα, τα φυτά που καλλιεργούμε δέχονται «επιθέσεις» από τα «φυτοπαράσιτα», ορατά ή μη, αλλού λιγότερο αλλού περισσότερο, να προκαλούν ζημιές. Η ζημιά αυτή, ποσοτική (μειώνεται η σοδειά ή απόδοση) ή ποιοτική (λόγω κακής εμφάνισης, χαμηλής θρεπτικής αξίας κ.λπ. μειώνεται η εμπορική αξία του), γίνεται τόσο στο υπόγειο μέρος των φυτών (ρίζες, κονδύλους, ριζώματα, βολβούς κ.ά.) όσο και στο υπέργειο (κορμό, βλαστούς, φύλλα, άνθη, καρπούς κ.ά.).
Οι φθινοπωρινές φροντίδες περιλαμβάνουν, απολύμανση και καθάρισμα του κήπου, αφαίρεση προσβεβλημένων φυτών, αμειψισπορά, σωστό πότισμα και λίπανση, καθώς και χρήση φυτοπροστατευτικών προϊόντων για την καταπολέμηση ασθενειών και εντομολογικών εχθρών που προσβάλλουν καλλιέργειες όπως αμπέλι, εσπεριδοειδή, μηλοειδή και πυρηνόκαρπα.
Ασθένειες των καλλιεργούμενων φυτών – το αντικείμενο της Φυτοπαθολογίας.
Πώς αντιμετωπίζονται οι ασθένειες των φυτών;
Η προστασία και η αντιμετώπιση των φυτών από ασθένειες είναι μια κατάσταση με την οποία έρχονται αντιμέτωποι οι επαγγελματίες και οι ερασιτέχνες παραγωγοί. Η επιτυχής αντιμετώπιση τους εξαρτάται από έναν συνδυασμό μεθόδων και διαδικασιών. Παρακάτω ακολουθούν ορισμένες οδηγίες αντιμετώπισης :
1. Αναγνωρίστε την ασθένεια:
Πρώτο βήμα είναι να αναγνωρίσετε τα συμπτώματα της ασθένειας για να προσδιορίσουμε τους μεθόδους αντιμετώπισης. Αυτά μπορεί να περιλαμβάνει μαρασμό, χλώρωση (κιτρίνισμα), κηλίδες, νέκρωση τμημάτων του φυτού (όπως οφθαλμοί, μίσχοι ή ρίζες), και αφύσικες αναπτύξεις όπως εξογκώματα ή παραμόρφωσης, ξήρανση, εξανθήματα (παρουσία των σημείων του παθογόνου μικροοργανισμού), ή κάποια άλλη ανωμαλία.
2. Αφαιρέστε τα προσβεβλημένα μέρη:
Εάν παρατηρήσετε προσβεβλημένα φυτικά μέρη, όπως κλαδιά, φύλλα ή καρπούς, αφαιρέστε τα από το φυτό. Αυτό μειώνει την εξάπλωση της ασθένειας και μπορεί να συμβάλει στην ανάρρωση του φυτού.
3. Εφαρμόστε φυτοπροστατευτικά προϊόντα:
Υπάρχουν φυτοπροστατευτικά προϊόντα, όπως φυτοφάρμακα, που μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την καταπολέμηση ασθενειών. Επιλέξτε ένα κατάλληλο προϊόν για τον τύπο της ασθένειας και ακολουθήστε προσεκτικά τις οδηγίες σχετικά με τη δοσολογία και τη συχνότητα εφαρμογής. Πρέπει να ληφθούν προφυλάξεις κατά τη χρήση των φυτοφαρμάκων, όπως η χρήση προστατευτικών γυαλιών και γάντια. Αναζητήστε εκείνο που καλύπτει τις ανάγκες σας.
4. Ενισχύστε την αντοχή των φυτών:
Υγιή φυτά είναι λιγότερο ευάλωτα στις ασθένειες. Φροντίστε να παρέχετε στα φυτά κατάλληλες συνθήκες φύτευσης, όπως ηλιακό φως, θρεπτικό έδαφος και σωστή ποτίστρα.
5. Προληπτικά μέτρα:
Οι προληπτικές δράσεις, όπως η επιλογή ανθεκτικών ποικιλιών φυτών, η αποφυγή της υπερβολικής υγρασίας, η καλή αερίωση και η καθαριότητα του κήπου, μπορούν να μειώσουν τον κίνδυνο ασθενειών.
6. Συμβουλευτείτε ειδικό:
Εάν αντιμετωπίζετε σοβαρές ασθένειες ή δεν είστε βέβαιοι για την αντιμετώπιση, συμβουλευτείτε έναν κηπουρό ή έναν ειδικό σε φυτοπροστασία για να λάβετε περαιτέρω πληροφορίες.
Θα αναφέρουμε και θα περιγράψουμε τα πιο διαδεδομένα είδη μυκήτων που προκαλούν ασθένειες και χρήζουν αντιμετώπιση, στα καλλωπίστηκα και κηπευτικά φυτά που τόσο αγαπάμε και φροντίζουμε στις αυλές μας και τα σπίτια μας.
Μυκητολογικές ασθένειες φυτών .
Από φυτοπαθολογικής απόψεως οι μύκητες αποτελούν το σημαντικότερο άθροισμα φυτοπαθογόνων οργανισμών και είναι υπεύθυνοι για πολλές σοβαρές ασθένειες των φυτών. Περίπου 10.000 είδη μυκήτων έχουν προσδιοριστεί ως φυτοπαθογόνα. Όλα σχεδόν τα φυτά προσβάλλονται από μερικά είδη μυκήτων. Άλλοι φυτοπαθογόνοι μύκητες μπορούν να προσβάλλουν πολλά είδη φυτών, ενώ άλλοι μόνο λίγα είδη. Μερικοί προσβάλλουν μόνο ένα είδος φυτού.
Βακτηριολογικές ασθένειες
Οι βακτηριολογικές ασθένειες προκαλούνται από βακτήρια και προσβάλλουν διάφορους οργανισμούς, προκαλώντας συμπτώματα όπως νεκρώσεις, κηλιδώσεις, όγκους (καρκίνους), μαράνσεις και δακτυλιωτή σήψη. Συνηθισμένα παραδείγματα είναι η βακτηριακή κηλίδωση, η καστανή σήψη της πατάτας, η δακτυλιωτή σήψη, ο καρκίνος των φυτών και η βακτηριακή μάρανση.
Κοινά συμπτώματα
- Νεκρώσεις και κηλιδώσεις: Συχνά εμφανίζονται ως κηλίδες στα φύλλα ή άλλες επιφάνειες του φυτού.
- Καρκίνοι και όγκοι: Υπερπλασίες ή ανώμαλη ανάπτυξη ιστών, όπως συμβαίνει στην περίπτωση του καρκίνου του φυτού.
- Μαράνσεις: Προσβολή του αγγειακού συστήματος που εμποδίζει την κυκλοφορία νερού, οδηγώντας σε ξήρανση του φυτού.
- Σήψη: Αλλοίωση και αποσύνθεση ιστών, όπως η καστανή και δακτυλιωτή σήψη που προσβάλλει πατάτες.
Το Βακτηριακό έλκος της τομάτας
Το βακτηριακό έλκος της τομάτας προκαλείται από το βακτήριο Clavibacter michiganensis subsp. michiganensis, φυτοπαθογόνο που προσβάλλει κυρίως την τομάτα σε θερμοκήπια αλλά και σε υπαίθριες καλλιέργειες.
Συμπτώματα:
Προκαλεί μάρανση των φυλλαρίων ή φύλλων της τομάτας. Η μάρανση μετατρέπεται σε χλώρωση και νέκρωση των φύλλων και των φυτών. Δημιουργεί επιμήκη έλκη στα στελέχη και διακρίνεται για τον κίτρινο μεταχρωματισμό των αγγείων του ξύλου. Βιολογικός κύκλος: Το παθογόνο μεταδίδεται με το σπόρο, με μολυσμένα υπολείμματα φυτών και με το μολυσμένο νερό στο έδαφος. Διατηρείται στα φυτά που ενσωματώνονται με το έδαφος μετά το τέλος της καλλιέργειας.
Αντιμετώπιση-Καταπολέμηση:
Η ασθένεια αντιμετωπίζεται με προληπτικά μέτρα. Συνιστάται:
• η χρησιμοποίηση υγιούς σπόρου,
• η πιστή συντήρηση κανόνων υγιεινής στα θερμοκήπια,
• η αμειψισπορά 2-3 ετών,
• η απολύμανση με φορμόλη,
• η ηλιοαπολύμανση του εδάφους με κάλυψη με διαφανή πλαστικά.
Ιολογικές Ασθένειες.
Οι ιώσεις ή ιολογικές ασθένειες των φυτών προκαλούνται από ιούς που εξειδικευμένα προσβάλλουν τα φυτά.
Η είσοδος των σωματιδίων ενός ιού στο φυτό γίνεται παθητικά μέσω ρωγμών ή πληγών. Η μετάδοση των ιώσεων με τα σπέρματα, λόγω παρουσίας του ιού στα καλύμματα ή στο έμβρυο, προσεγγίζει το 20% των γνωστών μέχρι σήμερα ιολογικών ασθενειών.
Με αγενές πολλαπλασιαστικό υλικό: Η διασυστηματική μετακίνηση των ιών έχει ως αποτέλεσμα να διατηρούν τον ιό σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους οι προσβεβλημένοι ιστοί. Έτσι, οποιοδήποτε πολλαπλασιαστικό τμήμα του μολυνθέντος φυτού κι αν χρησιμοποιηθεί (κόνδυλοι, βολβοί, ριζώματα, παραφυάδες και μοσχεύματα) θα μεταδώσει το παθογόνο.
Η μετάδοση των ιώσεων με εμβολιασμό οφείλεται είτε σε μολυσμένο υποκείμενο είτε σε μολυσμένο εμβόλιο. Μερικοί ιοί μπορεί να μεταφερθούν με μηχανικό τρόπο από το χυμό ασθενούς φυτού σε υγιές. Αυτό είναι σπάνιο στη φύση, αλλά συμβαίνει από τις πληγές που γίνονται από τον παραγωγό κατά τις διάφορες καλλιεργητικές φροντίδες.
Η μετάδοση με έντομα είναι η πιο συνηθισμένη περίπτωση στη φύση. Επιτυγχάνεται κυρίως με τις αφίδες, που ανήκουν στα ομόπτερα, αλλά και με άλλα μυζητικά έντομα ή ακάρεα.
Προκαλεί χλωρωτικές κηλίδες και μωσαϊκό στα φύλλα και στους καρπούς της πεπονιάς και της αγγουριάς, και καχεκτική ανάπτυξη. Στην κολοκυθιά, έχουμε εντονότερα συμπτώματα και με εμφάνιση εξογκωμάτων στους 4 καρπούς. Στην τομάτα, ο ιός προσβάλλει τις υπαίθριες καλλιέργειες και προκαλεί παραμορφώσεις των φύλλων, κηλιδώσεις στους καρπούς και νέκρωση των φυτών.
Αντιμετώπιση-Καταπολέμηση:
Αντιμετωπίζεται με προληπτικά μέτρα. Συνιστάται:
• η συστηματική εξόντωση των ζιζανίων,
• το ξερίζωμα και η καταστροφή των άρρωστων φυτών,
• η χημική καταπολέμηση των αφίδων, όταν τα φυτά είναι σε νεαρή ηλικία,
• η χρήση απωθητικών πλαστικών με κάλυψη του εδάφους.
Η εξέλιξη του γενετικού υλικού αποτελεί ένα πολύ σημαντικό όπλο, αφού με τις ανοχές που προσδίδονται στα φυτά αυξάνεται η προστασία και το γεωργικό εισόδημα.
Όμως ακόμα και σε αυτή την περίπτωση οφείλουμε να πάρουμε υπόψη ότι οι ανοχές των φυτών έχουν κάποια όρια και παραμένουν να έχουν ευαισθησία σε μικρά στάδια ανάπτυξης.
Παρόλα αυτά, υπάρχουν ακόμα ιοί που αποτελούν σημαντικές απειλές και η προστασία με τη χρήση κατάλληλων προϊόντων είναι απαραίτητη.
Τις ιώσεις μπορούμε να τις χωρίσουμε σε δύο μεγάλες κατηγόριες αναλόγως τον τρόπο μετάδοσης τους.
- Αυτές που μεταδίδονται με μηχανικό τρόπο
- και αυτές που μεταδίδονται με έντομα φορείς
Όσον αφορά του ιούς που μεταδίδονται με έντομα έχουμε
- αυτές που μεταδίδονται με έμμονο τρόπο
- και αυτές που μεταδίδονται με μη έμμονο τρόπο.
Αυτό το χαρακτηριστικό έχει να κάνει με το χρόνο που χρειάζεται ένα έντομο φορέας να μεταδώσει τον ιό.
ΑΠΟ ΤΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΚΟΕ
